State Board Primary (1-5) Private Session 2025-26 Free Open Access

KC Sinha: Exercise 26.4- Mathematics Solution Class 11 Chapter 26 अवकलज

[mathjax] निम्नलिखित फलनों का x के सापेक्ष अवकलन करें : [Differentiate the following functions w.r.t. to x]: Question 1 (i) $x^{3} \cos x$ Sol : माना $y=x^{3} \cdot \cos x$ Differentiating w.r.t x...

Curriculum State Board
Applicable Grade Class 11
Medium English & Hindi
Resource Format Chapter Q&A / PDF

Textbook Solutions & Academic Guide

Verified chapter-wise solutions, answers, and study notes

Curriculum & Exam Preparation Note: Regular practice of NCERT textbook exercises and chapter-end questions establishes strong conceptual clarity for primary and secondary examinations.

[mathjax]

निम्नलिखित फलनों का x के सापेक्ष अवकलन करें :

[Differentiate the following functions w.r.t. to x]:

Question 1

(i) $x^{3} \cos x$

Sol :

माना $y=x^{3} \cdot \cos x$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d\left(x^{3}\right)}{d x} \cdot \cos x + x^3 \cdot \frac{d(\cos x)}{dx}$

$=3 x^{2} \cos x+x^{3}(-\sin x)$

$=3 x^{2} \cos x-x^{3} \sin x$

(ii) $x^{4} \sin x$

Sol :

माना $y=x^{4} \sin x$

$\frac{d y}{d x}=\frac{d\left(x^{4}\right)}{d x} \cdot \sin x+x^{4} \cdot \frac{d(\sin x)}{d x}$

$=4 x^{3} \sin x+x^{4} \cos x$

(iii) $\left(x^{2}+1\right)\left(x^{3}+2 x+5\right)$

Sol :

माना $y=\left(x^{2}+1\right) \cdot\left(x^{3}+2 x+5\right)$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d\left(x^{2}+1\right)}{d x}.\left(x^{3}+2 x+5\right)+\left(x^{2}+1\right)\frac{d(x^3+2x+5)}{dx}$

$=2 x \cdot\left(x^{3}+2 x+5\right)+\left(x^{2}+1\right)\left(3 x^{2}+2\right)$

$=2 x^{4}+4 x^{2}+10 x+3 x^{4}+2x^2+3x^2+2$

$=5 x^{4}+9 x^{2}+10 x+2$

(iv) $\left(x^{2}+1\right) \sin x$

Sol :

माना $y=\left(x^{2}+1\right) \sin x$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d\left(x^{2}+1\right)}{d x} \cdot \sin x+\left(x^{2}+1\right) \frac{d(\sin x)}{d x}$

$=2 x \sin x+\left(x^{2}+1\right) \cos x$

(v) $(p x+q)\left(\frac{r}{x}+s\right)$

Sol :

माना $y=(p x+q) \cdot\left(\frac{r}{x}+s\right)$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(p x-q)}{d x} \cdot\left(\frac{r}{x}+s\right)+(p x+q) \cdot \frac{d\left(\frac{r}{x}+s\right)}{d x}$

$=p \cdot\left(\frac{r}{x}+s\right)+(p x+q)\left(\frac{-r}{x^{2}}\right)$

$=\frac{p r}{2}+p s-\frac{p r}{2}-\frac{q r}{x^{2}}$

$=p s-\frac{qr}{x^{2}}$

(vi) $(a x+b)(c x+d)^{2}$

Sol :

माना $y=(a x+b)(c x+d)^{2}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{d(a x+b)}{dx} \cdot(cx+d)^{2}+(a x+b) \cdot \frac{d(cx+d)^{2}}{d x}$

$=a(c x+d)^{2}+(a x+b) \cdot 2(cx+d).c$

$=a\left(cx+d\right)^{2}+2 c(a x+b)\left(cx+d\right)$

(vii) $\sin x \cos x$

Sol :

माना $y=\sin x \cos x$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(\sin x)}{d x} \cos x+\sin x \cdot \frac{d(\cos x)}{d x}$

=cos x. cos x+sin x(-sin x)

$=\cos ^{2} x-\sin ^{2} x=\cos 2 x$

(viii) $\left(x^{2}+1\right) \cos x$

Sol :

माना $y=\left(x^{2}+1\right) \cos x$

$\frac{d y}{d x}=\frac{d\left(a x^{2}+\sin x\right)}{dx} \cdot(p+q \cos x)+(ax^2+\sin x).\frac{d(p+q\cos x)}{dx}$

$=(2 a x+\cos x)(p+q \cos x)+\left(a x^{2}+\sin x \right)(-q\sin x)$

$=(2 a x+\cos x)(p+q \cos x)-q\sin x(ax^2+\sin x)$

(ix) $\left(a x^{2}+\sin x\right)(p+q \cos x)$

(x) $x^{4}(5 \sin x-3 \cos x)$

Sol :

माना $y=x^{4}(5 \sin x-3 \cos x)$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d\left(x^{4}\right)}{d x} \cdot(5 \sin x-3 \cos x)+x^{4} \cdot \frac{d(5 \sin x-3\cos x)}{dx}$

$=4 x^{3}(5 \sin x-3\cos x)+x^{4}(5 \cos x+3\sin x)$

$=x^{3}[4(5 \sin x-3 \cos x)+x(5 \cos x+3 \sin x)]$

$=x^{3}[20 \sin x-12 \cos x+5x \cos x+3 x \sin x]$

Question 2

(i) $x \sin x$

Sol :

माना y=x sinx 

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{d(x)}{dx} \cdot \sin x+x \cdot \frac{d(\sin x)}{dx}$

=1.sin x+cosx

=sin x+xcosx

(ii) $\left(\frac{3}{2} x+7\right)\left(2 x^{2}+1\right)$

Sol :

माना $y=\left(\frac{3}{2} x+7\right)\left(2 x^{2}+1\right)$

$\frac{d y}{d x}=\frac{d\left(\frac{3}{2} x+y\right)}{d x} \cdot\left(2 x^{2}+1\right)+\left(\frac{3}{2} x+7\right) \cdot \frac{d\left(2 x^{2}+1\right)}{d}$

$=\frac{3}{2}\left(2 x^{2}+1\right)+\left(\frac{3}{2} x+7\right)(4 x)$

$=3 x^{2}+\frac{3}{2}+6 x^{2}+28 x$

$=9 x^{2}+28 x+\frac{3}{2}$

(iii) $\left(x^{2}-4 x+5\right)\left(x^{3}-2\right)$

(iv) $x^{5} \tan x$

Sol :

(v) $\left(5+x^{2}\right) \sec x$

Sol :

(vi) $x^{3} \cot x$

Sol :

(vii) $(x+\cos x)(x-\tan x)$

Sol :

माना y=(x+cos x)(x-tanx)

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(x+\cos x)}{dx}(x-\tan x)+(x+\cos x)\frac{d(x-\tan x)}{dx}$

=(1-\sin x)(x-\tan x)+(x+\cos x)$\left(1-\sec ^2\right)$

$=(1-\sin x)(x-\tan x)-\tan ^{2} x(x+\cos x)$

(viii) $(x+\sec x)(x-\tan x)$

Sol :

माना y=(x+sec x)(x-tan x)

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(x+\sec x)}{dx} \cdot(x-\tan x)+(x+\sec x)\frac{d(x-tan x )}{dx}$

$=(1+\sec x \tan x)(x-\tan x)+(x+\sec x)(1-\sec ^2 x)$

Question 3

Find the derivatives of the following functions w.r.t to x

(i) $3 x^{4} \cos x+5$

माना $y=3 x^{4} \cos x+5$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{3 \cdot d\left(x^{4} \cdot \cos x\right)}{dx}+\frac{d(5)}{dx}$

$=3\left[\frac{d\left(x^{4}\right)}{d x} \cdot \cos x+x^{4} \cdot \frac{d(\cos x)}{dx}\right]+0$

$=3\left[4 x^{3} \cos x+x^{4}(-\sin x)]\right.$

$=12 x^{3} \cos x-3 x^{4} \sin x$

(ii) $\operatorname{cosec} x \cot x$

Sol :

माना y=cosec x. cot x

Differentiating w.r.t x

$\frac{dy}{dx}=\frac{d\left(\text{cosec x} \right)}{dx} \cdot \cot x+\operatorname{cosec} x \cdot \frac{d\left(\cot x\right)}{dx}$

=-cosec x. cot x+cosec x.$\left(-\operatorname{cosc}^{2} x\right)$

$=-\operatorname{cosec} x\left(\cot ^{2} x+\operatorname{cosec}^{2} x\right)$

(iii) $x^{5} \cot x$

Sol :

माना 

(iv) $\left(x^{2}-5 x+6\right)\left(x^{3}+2\right)$

(v) $\left(x^{2}-5 x+6\right) \sec x$

(vi) $\cos ^{2} x$

Sol :

माना $y=\cos ^{2} x$

$\frac{d y}{dx}=\frac{d(\cos x)}{dx} \cdot \cos x+\cos x \cdot \frac{dx(\cos x)}{dx}$

=-sin x.cos x+cos x(-sin x)

=-2sin x. cos x

=-sin 2x

Question 4

$\frac{d y}{d x}$ निकालें यदि (Find $\frac{d y}{d x}$ if

(i) $y=(x+1)^{3}(2 x+1)^{5}$

$y=(x+1)^{3}(2 x+1)^{5}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{d(x+1)^{3}}{dx} \cdot(2 x+1)^{5}+(x+1)^{3} \cdot \frac{d(2 x+1)^{5}}{dx}$

$=3(x+1)^{2} \cdot 1(2 x+1)^{5}+(x+1)^{3} \cdot 5(2 x+1)^{4} \cdot 2$

$=(x+1)^{2}(2 x+1)^{4}[3(2 x+1)+10(x+1)]$

$=(x+1)^{2}(2 x+1)^{4}[6 x+3+10x+10]$

$=(x+1)^{2}(2 x+1)^{4}(16 x+13)$

(ii) y=(1-2tan x)(5+4sin x)

Sol :

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(1-2 \tan x)}{d x} \cdot(5+4 \sin x)+(1-2 \tan x) \frac{d\left(5+4\sin x\right)}{dx}$

$=-2 \sec ^{2}x(5+4 \sin x)+(1-2\tan x).4\cos x$

$=-2 \sec ^{2} x(5+4 \sin x)+4 \cos x(1-2 \tan x)$

Question 5

Find $\frac{d y}{d x}$ if,

$\frac{d(u \cdot v \cdot w)}{d x}=\frac{d u}{d x} \cdot v w+u \cdot \frac{d v}{d x} w+u \cdot v \cdot \frac{dw}{d n}$

(i) $y=\left(x^{2}-x+1\right)(2 x+3)\left(x^{4}+7\right)$

$\frac{d y}{dx}=\frac{d\left(x^{2}-x-1\right)}{d x} \cdot(2 x+3)\left(x^{4}+7\right)+\left(x^{2}-x+1\right) \frac{d(2 x+3)}{dx}(x^4+7)+\left(x^{2}-x+1\right)(2 x+3) d \frac{\left(x^{4}+7\right)}{d}$

$=(2 x-1)(2 x+3)\left(x^{4}+7\right)+\left(x^{2}-x+1\right)(2)\left(x^{4}+7\right)+\left(x^{2}-x+1\right)(2 x+3) \cdot 4 x^{3}$

$=(2 x-1)(2 x+3)\left(x^{4}+7\right)+2\left(x^{2}-1+1\right)\left(x^{4}+7\right)+4 x^{3}\left(x^{2}-x+1\right)(2 x+3)$

(ii) $y=(x+1)\left(3 x^{2}+2\right)\left(5 x^{3}+3\right)$

Sol :

$y=(x+1)\left(3 x^{2}+2\right)\left(5 x^{3}+3\right)$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(x+1)}{d} \cdot\left(3 x^{2}+2\right) \cdot\left(5 x^{3}+3\right)+(x+1) d\left(\frac{3 x^{2}+2}{d x}\right) \cdot\left(5 x^{3}+3\right)+(x+1)\left(3 x^{2}+2\right) \frac{d\left(5 x^{3}+3\right)}{d x}$

$=1 \cdot\left(3 x^{2}+2\right)\left(5 x^{3}+3\right)+(x+1) 6 x\left(5 x^{3}+3\right)+(x+1)\left(3 x^{2}+2\right)15 x^{2}$

$=\left(3 x^{2}+2\right)\left(5 x^{3}+3\right)+6 x(2+1)\left(5 x^{3}+3\right)+15 x^{2}(x+1)\left(3 x^{2}+2\right)$

Question 6

$x^{2}$ का अवकलन गुणांक नियम से करें तथा जाँच करें कि उत्तर 2x है।

[Differentiate $x^{2}$ by product rule and verify that the answer is 2x.]

Sol :

माना $y=x^{2}$

y=x.x

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(x)}{d x}-x+x \frac{d(x)}{d x}$

=1.x+x.1

=x+x=2x

Question 7

(3secx-4cosec x)(2sin x+5cos x) का गुणन नियम तथा अन्य विधि से अवकलन करें तथा दिखलाएँ कि दोनों विधियों से प्राप्त उत्तर समान है।

Sol :

माना y=(3sec x-4cosec x)(2sin x+5cos x)

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(3 \sec x-4 \text{cosec x})}{d x}(2 \sin x+5 \operatorname{cosec x})+(3\sec x-4\text{cosec x})\frac{d(2\sin x+5\cos x)}{dx}$

=(3secx.tanx+4cosecx.cotx)(2sin x+5cosx)+(3secx-4cosecx)(2cosx-5sinx)

$=6 \tan ^{2} x+15\tan x+8\cot x+20\cot^2 x+6-15\tan x-8\cot x+20$

$=6 \tan ^{2} x+20 \cot ^{2} x+26$

Question 9

निम्नलिखित फलनों का गुणन नियम तथा अन्य विधि से अवकलन करें तथा जाँच करें कि दोनों उत्तर समान है।

[Differentiate the following functions by product rule and by other method and verify that the answer from both methods is the same.]

(i) $(x+2)(x+3)$

Sol :

(ii) $\left(3 x^{2}+2\right)^{2}$

Sol :

माना $y=\left(3 x^{2}+2\right)^{2}$

$y=\left(3 x^{2}+2\right)\left(3 x^{2}+2\right)$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=6 x\left(3 x^{2}+2\right)+\left(3 x^{2}+2\right) \cdot 6 x$

$=18 x^{3}+12 x+18 x^{3}+12 x$

$=36 x^{3}+24 x$

IInd method

$y=\left(3 x^{2}+2\right)^{2}$

$y=\left(3 x^{2}\right)^{2}+2 \cdot 3 x^{2} \cdot 2+2^{2}$

$y=9 x^{4}+12 x^{2}+4$

Differentiating w.r.t x

$\frac{dy}{dx}=9 \cdot 4 x^{3}+12.2 x+0$

$=36 x^{3}+24 x$

(iii) $\left(x^{2}-5 x+8\right)\left(x^{3}+7 x-9\right)$

Sol :

Question 10

We know that $\tan x \cos x=\sin x$ and $\frac{d}{d x}(\sin x)=\cos x$. Differentiate $\tan x \cos x$ by product rule and check that the answer is cos x

Sol :

$d \frac{(\tan x \cdot \cos x)}{d x}=\frac{d(\tan x)}{dx} \cdot \cos x+\tan x \cdot \frac{d(\cos x)}{dx}$

$=\sec ^{2} x \cdot \cos x+\tan x(-\sin x)$

$=\frac{1}{\cos ^{2} x} \cdot \cos x+\frac{\sin x}{\cos x}(-\sin x)$

$=\frac{1}{\cos x}-\frac{\sin^2 x}{\cos x}=\frac{1-\sin^2 x}{\cos x}$

$=\frac{\cos^{2} x}{\cos x}$

=cos x

$d\left(\frac{\tan x \cdot \cos x}{d x}\right)=\cos x$

Question 11

निम्नलिखित फलनों का x के सापेक्ष अवकलज निकालें 

[Find the derivatives of the following functions w.r.t. to x]

(i) (a) $\frac{x+1}{x-1}$

Sol :

माना $y=\frac{x+1}{x-1}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{\frac{d(x+1)}{dx} \cdot(x-1)-(x+1) \cdot d \frac{(x-1)}{dx}}{(x-1)^{2}}$

$=\frac{1(x-1)-(x+1) \cdot 1}{(x-1)^{2}}$

$=\frac{x-1-x-1}{(x-1)^{2}}$

$=\frac{-2}{(x-1)^{2}}$

(b) $\frac{1+\frac{1}{x}}{1-\frac{1}{x}}$

Sol :

(ii) $\frac{7 x+4}{4 x-7}$

Sol :

माना $y=\frac{7 x+4}{4 x-7}$

$\frac{d y}{d x}=\frac{\frac{d(7 x+4)}{d x} \cdot(4 x-7)-(7 x+4) \cdot d \frac{(4 x-7)}{dx}}{(4 x-7)^{2}}$

$=\frac{7(4 x-7)-(7 x+4) \cdot 4}{(4 x-7)^{2}}$

$=\frac{28 x-49-28 x-16}{(4 x-7)^{2}}$

$=\frac{-65}{(4 x-7)^{2}}$

(iii) $\frac{x^{2}+1}{x+2}$

Sol :

(iv) $\frac{x^{4}+1}{x^{2}+1}$

(v) $\frac{x^{2}+3 x-9}{x^{2}-9 x+3}$

Sol :

माना $y=\frac{x^{2}+3 x-9}{x^{2}-9 x+3}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{(2 x+3)\left(x^{2}-9 x+3\right)-\left(x^{2}+3 x-9\right)(2 x-9)}{\left(x^{2}-9 x+3\right)^{2}}$

$=\frac{2 x^{3}-18 x^{2}+6 x+3 x^{2}-27 x+9-2 x^{3}+9 x^{2}-6 x^{2}+27 x+18 x-81}{\left(x^{2}-9 x+3\right)^{2}}$

$=\frac{-12 x^{2}+24 x-72}{\left(x^{2}-9 x+3\right)^{2}}$

$=-12 \frac{\left(x^{2}-2 x+6\right)}{\left(x^{2}-9 x+3\right)^{2}}$

(vi) $\frac{x^{n}-a^{n}}{x-a}$

Sol :

माना $y=\frac{x^{n}-a^{n}}{x-a}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{n \cdot x^{n-1}(x-a)-\left(x^{n}-a^{n}\right) \cdot 1}{(x-a)^{2}}$

$=\frac{n \cdot x^{n}-n a x^{n-1}-x^{n}+a^{n}}{(x-a)^{2}}$

$=\frac{(n-1) x^{n}-a\left(n x^{n-1}-a^{n-1}\right)}{(x-a)^{2}}$

(vii) $\frac{x^{2}-1}{x^{2}+7 x+1}$

Sol :

(viii) $\frac{x^{2}+3 x+1}{x^{2}-x+1}$

(ix) $\frac{1}{p x^{2}+q x+r}$

Sol :

माना $y=\frac{1}{px^{2}+q x+r}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{0 \cdot\left(p x^{2}+qx+r\right)-1 \cdot \frac{d\left(p x^{2}+qx+r\right)}{dx}}{(px^2+qx+r)^2}$

$=\frac{-(2 p x+q)}{\left(p x^{2}+q x+r\right)^{2}}$

(x) $\frac{x-a}{x-b}$,जहाँ a तथा b अचर है।

where a and b are constant

Sol :

माना $y=\frac{x-a}{x-b}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{1 \cdot(x-b)-(x-a) \cdot 1}{(x-b)^{2}}$

$=\frac{x-b-x+a}{(x-b)^{2}}$

$=\frac{a-b}{(x-b)^{2}}$

(xi) $\frac{a x+b}{c x+d}$

Sol :

माना $y=\frac{a x+b}{c x+d}$

$\frac{d y}{d x}=\frac{a \cdot(c x+d)-(a x+b) \cdot c}{(cx+d)^{2}}$

$=\frac{a c x+a d-acx-b c}{(c x+d)^{2}}$

$=\frac{a d-b c}{(c x+d)^{2}}$

(xii) $\frac{a x+b}{p x^{2}+q x+r}$

Sol :

माना $y=\frac{a x+b}{ax^{2}+q x+r}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d{y}}{d x}=\frac{a\left(p x^{2}+q x+r\right)-(a x+b)(2 p x+q)}{\left(p x^{2}+q{x+r}\right)^{2}}$

$=\frac{a p x^{2}+a qx+a r-2 a p r^{2}-a qx-2bpx-bq}{\left(p x^{2}+q x+r\right)^{2}}$

$=-\frac{a p x^{2}-2 b{p x}+a r-b{q}}{\left(p x^{2}+q x+r\right)^{2}}$

(xiv) $\frac{2}{x+1}-\frac{x^{2}}{3 x-1}$

Sol :

माना $y=\frac{2}{x+1}-\frac{x^{2}}{3 x-1}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{d\left(\frac{2}{x+1}\right)}{d x}-\frac{d\left(\frac{x^{2}}{3 x-1}\right)}{dx}$

$=\frac{0 \cdot(x+1)-2 \times 1}{(x+1)^{2}}-\frac{2 x \cdot(3 x-1)-x^{2} \cdot 3}{(3 x-1)^{2}}$

$=\frac{-2}{(x+1)^{2}}-\frac{6 x^{2}-2 x-3 x^{2}}{(3 x-1)^{2}}$

$=\frac{-2}{(x+1)^{2}}-\frac{3 x^{2}-2 x}{(3 x-1)^{2}}$

$=\frac{-2}{(x+1)^{2}}-\frac{x(3 x-2)}{(3 x-1)^{2}}$

Question 12

$\frac{d y}{d x}$ निकालें यदि (find $\frac{d y}{d x}$ if)

(i) $y=\frac{\sin x}{x}$

Sol :

$y=\frac{\sin x}{x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{\cos x \cdot(x)-\sin x \times 1}{x^{2}}$

$=\frac{x \cos x-\sin x}{x^{2}}$

(ii) $y=\frac{1-\cos x}{1+\cos x}$

Sol :

$y=\frac{1-\cos x}{1+\cos x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{-(-\sin x) \cdot(1+\cos x)-(1-\cos x)(-\sin x)}{(1+\cos x)^{2}}$

$=\frac{\sin x+\sin x \cos x+\sin x-\sin x \cos x}{(1+\cos x)^{2}}$

$=\frac{2 \sin x}{(1+\cos x)^{2}}$

(iii) $y=\frac{1+\tan x}{1-\tan x}$

Sol :

(iv) $y=\frac{x^{2}+\sec x}{1+\tan x}$

Sol :

$y=\frac{x^{2}+\operatorname{sec} x}{1+\tan x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{(2 x+\sec x \tan x)(1+\tan x)-\left(x^{2}+\sec 2\right) \sec ^{2} x}{(1+\tan x)^{2}}$

$=\frac{b c \cos x+b d \cos ^{2} x+a d \sin x+bd \sin ^{2} x}{(c+d \cos x)^{2}}$

(v) $\frac{\cos x}{1+\sin x}$

Sol :

(vi) $\frac{a+b \sin x}{c+d \cos x}$

Sol :

$y=\frac{a+b \sin x}{c+d \cos x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{b \cos x(c+d \cos x)-(a+\operatorname{bin} x)(-d \sin x)}{(c+d \cos x)^{2}}$

$=\frac{b c \cos x+a d \sin x+b d\left(\cos ^{2} x+\sin ^{2} x\right)}{(c+d \cos x)^{2}}$

$=\frac{b c \cos x+a d \sin x+b d}{(c+d \cos x)^{2}}$

(vii) $\frac{x+\cos x}{\tan x}$

Sol :

(viii) $\frac{\sin x-\cos x}{\sin x+\cos x}$

Sol :

$y=\frac{\sin x-\cos x}{\sin x+\cos x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{(\cos x+\sin x)(\sin x+\cos x)-(\sin x-\cos x)(\cos x-\sin x)}{(\sin x+\cos x)^{2}}$

$=\frac{(\sin x+\cos x)^{2}+(\sin x-\cos x)^{2}}{(\sin x+\cos x)^{2}}$

$=\frac{2\left(\sin ^{2} x+\cos ^{2} x\right)}{(\sin x+\cos x)^{2}}$

$=\frac{2}{(\sin x+\cos )^{2}}$

(ix) $\frac{\sin (x+a)}{\cos x}$

Sol :

$y=\frac{\sin (x+a)}{\cos x}=\frac{\sin x \cdot \cos a+\cos x \cdot \sin a}{\cos x}$

$y=\frac{\cos a \cdot \sin x+\sin a \cdot \cos x}{\cos x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{(\cos a \cdot \cos x-\sin a \sin x) \cdot \cos x-(\cos a \sin x-\sin a \cos x)(-\sin x)}{(\cos x)^{2}}$

$=\frac{\cos a \cos ^{2} x-\sin a \sin x \cos x+\cos a \sin ^{2} x+\sin a.\sin x.\cos x}{(\cos x)^{2}}$

$=\frac{\cos a\left(\cos ^{2} x+\sin ^{2} x\right)}{\cos ^{2} x}=\frac{\cos a}{\cos ^2 x}$

(x) $\frac{4 x+5 \sin x}{3 x+7 \cos x}$

Sol :

$y=\frac{4 x+5 \sin x}{3 x+7 \cos x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{(4+5 \cos x) \cdot(3 x+7 \cos x)-(4 x+5\sin x)\left(3-7\sin x\right)}{(3 x+7 \cos x)^{2}}$

$=\frac{12x+28\cos x+15x\cos x+35\cos^2 x-12x+28x\sin x-15\sin x+35 \sin^2 x}{(3x+7\cos x)^2}$

$=\frac{35+15 x \cos x+28 x \sin x+28 \cos x-15\sin x}{(3 x+7 \cos x)^{2}}$

(xi) $\frac{x^{5}-\cos x}{\sin x}$

(xii) $\frac{x^{2} \cos \frac{\pi}{4}}{\sin x}$

Sol :

$y=\cos \frac{\pi}{4} \cdot \frac{x^{2}}{\sin x}$

$y=\frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{x^{2}}{\sin x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{1}{\sqrt{2}}\left[\frac{2 x \sin x-x^{2} \cdot \cos x}{\operatorname{sin}^{2} x}\right]$

$=\frac{x(2\sin x-x \cos x)}{\sqrt{2} \sin ^{2} x}$

Question 13

निम्नलिखित का x के सापेक्ष अवकलन करें 

[Differentiate the following w.r.t. to x] :

(i) $\frac{x \cos x}{1+x^{2}}$

Sol :

माना $y=\frac{x \cos x}{1+x^{2}}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{\frac{d(x \cdot \cos x)}{d x} \cdot\left(1+x^{2}\right)-x \cos x \cdot d\left(\frac{1+x^{2}}{2}\right)}{\left(1+x^{2}\right)^{2}}$

$=\frac{[1 \cdot \cos x+x(-\sin x)]\left(1+x^{2}\right)-x \cos x \cdot 2 x}{\left(1+x^{2}\right)^{2}}$

$=\frac{\left(1+x^{2}\right)(\cos x-x \sin x)-2 x^{2} \cos x}{\left(1+x^{2}\right)^{2}}$

$=\frac{\left(1+x^{2}\right) \cos x-x\left(1+x^{2}\right) \sin x-2 x^{2} \cos x}{\left(1+x^{2}\right)^{2}}$

$=\frac{\left(1+x^{2}-2 x^{2}\right) \cos x-x\left(1+x^{2}\right) \sin x}{\left(1+x^{2}\right)^{2}}$

$=\frac{\left(1-x^{2}\right) \cos x-x\left(1+x^{2}\right) \sin x}{(1+x^2)^2}$

(ii) $\frac{x^{2} \sin x}{1+\tan x}$

Sol :

माना $y=\frac{x^{2} \sin x}{1+\tan x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{\frac{d\left(x^{2} \sin x\right)}{d x}(1+\tan x)-x^{2} \sin x \cdot \frac{d(1+\tan x)}{d x}}{(1+\tan x)^{2}}$

$=\frac{\left[2 x \sin x+x^{2} \cos x\right](1+\tan x)-x^{2} \sin x \sec ^{2} x}{(1+\tan x)^{2}}$

(iii) $\frac{x \sin x}{\sin x+\cos x}$

(iv) $x^{2} \sec x+\frac{x^{2}}{1+\sin x}$

Sol :

माना $y=x^{2} \sec x+\frac{x^{2}}{1+\sin x}$

$\frac{d y}{dx}=\frac{d\left(x^{2} \cdot \sec x\right)}{d x}+\frac{d\left(\frac{x^{2}}{1+\sin x}\right)}{d x}$

$=2 x \sec x+x^{2} \sec x \tan x+\frac{2 x(1+\sin x)-x^{2} \cos x}{(1+\sin x)^{2}}$

Question 14

निम्नलिखित का x के सापेक्ष अवकलन करें 

[Differentiate the following w.r.t to x] :

(i) $\frac{\sec x-1}{\sec x+1}$

Sol :

(ii) $\frac{\tan x-\cot x}{\tan x+\cot x}$

Sol :

माना $y=\frac{\tan x-\cot x}{\tan x+\cot x}$

$y=\frac{\frac{\sin x}{\cos x}-\frac{\cos x}{\sin x}}{\frac{\sin x}{\cos x}+\frac{\cos x}{\sin x}}$

$y=\frac{\frac{\sin ^{2} x-\cos ^{2} x}{\cos x \sin x}}{\frac{\sin ^{2} x+\cos^{2} x}{\cos x \sin x}}$

$y=\sin ^{2} x-\cos ^{2} x$

y=(sin x-cos x)(sin x+cos x)

$\frac{d y}{d x}=$(cos x+sin x)(sin x+cos x)+(sin x-cos x)(cos x-sin x)

$=(\sin x+\cos x)^{2}-(\sin x-\cos x)^{2}$

=4sin x.cos x

=2.2sin x.cos x

=2sin 2x

(iii) $\frac{a x^{2}+b x+c}{p x^{2}+q x+r}$

(iv) $\frac{x^{2}+\sin x}{x \cos x}$

Sol :

माना $y=\frac{x^{2}+\sin x}{x \cos x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{(2 x+\cos x) \cdot x \cos x-\left(x^{2}+\sin x\right)(1. \cos x+x(-\sin x)]}{(x \cos x)^{2}}$

$=\frac{2 x^{2} \cos x+x \cos ^{2} x-x^{2} \cos x+x^{3} \sin x-\sin x \cos x+x \sin^{2} x}{x^{2} \cos ^{2} x}$

$=\frac{x^{2} \cos x+x+x^{3} \sin x-\sin x \cos x}{x^{2} \cos ^{2} x}$

(v) $\frac{\sin x+x \cos x}{x \sin x-\cos x}$

Sol :

माना $y=\frac{\sin x+x \cos x}{x \sin x-\cos x}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{d x}=\frac{[\cos x+1 \cdot \cos x+x(-\sin x)] \cdot(x \sin x-\cos x)-(\sin x+x \cos x)[1.\sin x+x\cos x -(-\sin x)]}{(x \sin x-\cos x)^{2}}$

$=\frac{(2 \cos x-x \sin x)(x \sin x-\cos x)-(\sin x+x \cos x)(2\sin x+x\cos x)}{ \left.(x \sin x-\cos x)^{2}\right.}$

$=\frac{2 x \sin x \cos x-2 \cos ^{2} x-x^{2} \sin ^{2} x+x \sin x \cos x-2 \sin^2 x-x \sin x \cos x+2 x \sin x \cos x+x^{2} \cos ^{2} x}{(x\sin x-\cos x)^2}$

$=\frac{-2\left(\cos ^{2} x+\sin ^{2} x\right)-x^{2}\left(\sin ^{2} x+\cos ^{2} x\right)}{(x \sin x-\cos x)^{2}}$

$=\frac{-2-x^{2}}{(x-\sin x-\cos x)^{2}}$

$=-\frac{\left(2+x^{2}\right)}{(x \sin x-\cos x)^{2}}$

Question 15

यदि (If) $y=\frac{x}{x+a}$, साबित करें कि (prove that) $x \frac{d y}{d x}=y(1-y)$.

Sol :

$y=\frac{x}{x+a}$

Differentiating w.r.t x

$\frac{d y}{dx}=\frac{1 \cdot(x+a)-x(1)}{(x+a)^{2}}$

$\frac{d y}{d}=\frac{(x+a)-x}{(x+a)^{2}}$

$\frac{d y}{dx}=\frac{x+a}{(x+a)^{2}}-\frac{x}{(x+a)^2}$

$\frac{d y}{dx}=\frac{1}{x+a}-\frac{x}{(x+a)^{2}}$

$x \frac{d y}{dx}=\frac{2}{x+a}-\frac{x^{2}}{(x+a)^2}$

$x\frac{dy}{dx}=y-y^{2}$

$x \frac{d y}{dx}=y(1-y)$

Question 16

अवकलन के भागफल नियम से साबित करें कि 

(Using quotient rule for differentiate, prove that)

(i) $\frac{d}{d x}(\tan x)=\sec ^{2} x$

Sol :

$\frac{d}{d x}(\tan x)=\frac{d\left(\frac{\sin x}{\cos x}\right)}{dx}$

$=\frac{\cos x \cdot \cos x-\sin x(-\sin x)}{\cos ^{2} x}$

$=\frac{\cos ^{2} x+\sin ^{2} x}{\cos ^{2} x}$

$=\frac{1}{\cos ^{2} x}=-\sec^{2} x$

(ii) $\frac{d^{\prime}}{d x}(\operatorname{cosec} x)=-\operatorname{cosec} x \cot x$

Question 17

निम्नलिखित फलनों का x के सापेक्ष अवकल गुणांक निकालें। 

[Find the d.c. of the following functions w.r. to x] :

(i) $(a x+b)^{n}$

माना $y=(a x+b)^{n}$

Differentiating w.r.t. x

$\frac{d y}{d x}=\frac{d(a x+b)^{n}}{d(a x+b)} \times \frac{d(ax+b)}{d x}$

$=n(a x+b)^{n-1} \cdot a$

$=n a \cdot(a x+b)^{n-1}$

(ii) $\frac{x}{\cos ^{n} x}$

Sol :

माना $y=\frac{x}{\cos ^{n} x}$

$\frac{d y}{d x}=\frac{1 \cdot \cos ^{n} x-x \cdot \frac{d\left(\cos ^{n} x\right)}{d(\cos x)} \times \frac{d(\cos x)}{dx}}{\cos ^{2 n} x}$

$=\frac{\cos ^{n} x-x \cdot n \cos ^{n-1} x \cdot(-\sin x)}{\cos ^{2 n} x}$

$=\frac{\cos ^{n-1} x(\cos x+n x \sin x)}{\cos ^{2 n} x}$

$=\frac{\cos x+n x \sin x}{\cos ^{n+1} x}$

NCERT Solutions for All Classes (1 to 12)

Jump to free NCERT solutions, chapter Q&A, and textbooks for any grade

Popular Reference Solutions & Help Books

Step-by-step solutions for Mathematics and Science reference textbooks

Latest School & Board Updates

Real-time date sheets, admit cards, syllabus revisions, and exam notifications

Haryana Board Senior Secondary (12th) 20 Feb 2025
HBSE 12th 2024 Question Papers
View
Haryana Board Secondary (10th) 20 Feb 2025
HBSE 10th 2024 Question Papers
View
Haryana Board Senior Secondary (12th) 19 Feb 2025
HBSE 9th Model Papers 2025
View
Haryana Board Senior Secondary (12th) 19 Feb 2025
HBSE 11th Model Papers 2025
View
State Board Primary (1-5) 15 Feb 2025
BHU SET 2025 Application Form
View

Frequently Asked Questions

Common queries regarding NCERT textbook solutions & school curriculum

Are these NCERT solutions available 100% free of charge?

Yes. All NCERT solutions, chapter questions, textbook exercises, and download guides published on IndCareer Schools are completely free for students, parents, and educators without requiring any paid subscription or login.

Which subjects are covered for Class 11?

For Class 1, comprehensive NCERT solutions are provided for Mathematics (Math-Magic / गणित का जादू), English (Marigold & Mridang), and Hindi (Rimjhim / रिमझिम), alongside printable worksheets and textbook PDF downloads.

Are these solutions updated according to the latest CBSE / NCERT guidelines?

Yes. Our academic editorial team continually aligns all solutions and textbook references with the latest National Education Policy (NEP) and the rationalized curriculum issued by NCERT and the Central Board of Secondary Education (CBSE).

How can I download the official NCERT books in PDF format?

You can access official NCERT textbooks by clicking on the textbook links provided in the study content section above or by visiting the Class 1 to 12 NCERT Directory on IndCareer Schools.