KC Sinha: Exercise 10.1- Mathematics Solution Class 12 Chapter 10 अवकलनीयता
KC Sinha: Exercise 10.1- Mathematics Solution Class 12 Chapter 10 अवकलनीयता

Question 1 

यदि (If) $f(x)=\frac{x-2}{x^{2}-3 x+2}$ , when x≠2
=1 , when x=2
तो (then find) $f^{\prime}(2)$
Sol :

When  x≠2 , $f(x)=\frac{x-2}{x^{2}-3 x+2}$

$=\frac{x -2}{(x-1)(x-2)}=\frac{1}{x-1}$

$f(2)=\left\{\begin{array}{cl}\frac{1}{x-1} & \text { when } x\neq 2 \\ 1 & , \text{when }x=2\end{array}\right.$

$f^{\prime}(2)=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(2+h)-f(2)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\frac{1}{2+h-1}-1}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\frac{1}{1+h}-1}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\frac{1-(1+h)}{1+h}}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{1-1-h}{h(1+h)}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{-h}{h(1+h)}$

$=\frac{-1}{1+0}=-1$

Question 2

यदि (If) $f(x)=x+x^{3} \sin \frac{1}{x}$ , when x≠0
=0 , when x=0
 तो x=0 पर f(x) का अवकलन निकालें (then find the derivative of f(x) at x=0)

Sol :

$f^{\prime}(0)=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(0+h)-f(0)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(h)-f(0)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h+h^{3} \cdot \sin \frac{1}{h}-0}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h\left(1+h^{2} \sin \frac{1}{h}\right)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0}\left[1+h \cdot \frac{\sin \frac{1}{h}}{\frac{1}{h}}\right]$

$=\lim_{h \rightarrow 0}(1)+\lim_{h \rightarrow 0} h . \lim_{h \rightarrow 0} \frac{\sin \frac{1}{h}}{\frac{1}{h}}$

=1+0×1=1

Question 3

क्या (Is) |x+1| पर अवकलनी differentiable at x=-1 ?
Sol :
A+x=-1

L.H.D

$f^{\prime}\left(-1^{-}\right)=\lim_{h\rightarrow 0^-} \frac{f(-1-h)-f(-1)}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{|-1-h+1|-|-1+1|}{-h}$

$=\lim_{h\rightarrow 0} \frac{|-h|-0}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h}{-h}=-1$

R.H.D

$f^{\prime}\left(-1^{+}\right)=\lim _{h \rightarrow 0^{+}} \frac{f(-1+4)-f(-1)}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{|-1+h+1|-|-1+1|}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{|h|-0}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h}{h}=1$

$f^{\prime}\left(-1^{-}\right) \neq f\left(-1^{+}\right)$

Question 4

यदि (If)  f(x)=x2 , when x≥0
=x , when x<0

तो x=0 पर  f(x) का बाएँ और दाएँ से अवकलन निकालें । क्या f(x) , x=0 पर अवकलनीय है?

(then  find the L.H. derivative R.H. derivative of f(x) at x=0. Is f(x) differentiable at x=0)

Sol :

L.H.D

$f^{\prime}\left(0^{-}\right)=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{f(0-h)-f(0)}{-h}$ or $\lim _{h \rightarrow 0^{-}} \frac{f(0+h)-f(0)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{(0-h)-0}{-h}$ or $\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\left(0+h\right)-0}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{-h}{-h}$ or $=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h}{h}$

=1

R.H.D

$f^{\prime}\left(0^{+}\right)=\lim_{h\rightarrow{0}^+} \frac{f(0+h)-f(0)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{(0+h)^{2}-0^{2}}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h^{2}}{h}=0$

$f^{\prime}\left(0^{+}\right)=0$

$f^{\prime}\left(0^{-}\right) \neq f^{\prime}\left(0^{+}\right)$

[]

Question 5

यदि दिखाएँ कि x=0 पर f अवकलनीय है।

(If  f(x)=x|x| ,show that f(x) is differentiable at x=0)

Sol :
L.H.D

$f^{\prime}\left(0^{-}\right)=\lim_{h\rightarrow{0}^-} \frac{f(0-h)-f(0)}{-h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{(0-h)|0-h|-0|0|}{-h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{(-h)|-h|-0}{-h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0}\frac{-h \times h}{-h}$

=0

R.H.D

$f^{\prime}\left(0^{+}\right)=\lim_{h \rightarrow 0^+}\frac{f(0+h)-f(0)}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{(0+h)|0+h|-0|0|}{h}$

$=\lim_{h-0^{-}} \frac{h|h|-0}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h \cdot h}{h}=0$

$f^{\prime}\left(0^{-}\right)=f^{\prime}\left(0^{+}\right)$

[]

Question 6

यदि [x], x के पूर्णांक भाग को सूचित करता है तो x=f(x)=[x] sin 𝜋x का बाएँ और दाएँ तरफ से अवकलन निकालें , जहाँ k एक पूर्णांक है।

(If [x] denotes the integral part of x. find the left hand derivative of f(x)=[x]sin 𝜋x at x=k, where k is an integer)

Sol :
L.H.D

$f^{\prime}\left(k^{-}\right)=\lim _{h \rightarrow 0^{-}} \frac{f(k-h)-f / k}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{[k-h] \sin \pi(k-h)-[k] \cdot \sin \pi k}{-h}$

[sin.n.𝜋=0 , n𝜖z]

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{(k-1) \cdot \sin \left(k{\pi}-\pi h\right)-k \cdot 0}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{(k-1) \cdot \sin (k \pi-\pi h)}{-h}$

$=-(k-1) \lim_{h \rightarrow 0} \frac{\sin (k \pi-\pi h)}{h}$

Value of sin(k𝜋-𝜋h)

sin(𝜋-𝜋h)=sin𝜋h

sin(2𝜋-𝜋h)=-sin𝜋h

sin(3𝜋-𝜋h)=-sin𝜋h

∴ sin(k𝜋-𝜋h)=(-1)k-1sin𝜋h

L.H.D

$=-(k-1) \lim _{h \rightarrow 0} \frac{\ln (k \pi-\pi h)}{h}$

$=-(1 .-1) \lim_{h \rightarrow 0}(-1)^{k-1} \frac{\sin \pi h}{\pi^{n}} \times \pi$

$=-1(k-1) \cdot(-1)^{k-1} \pi \lim _{h \rightarrow 0} \frac{\sin \pi h}{\pi h}$

$=(-1)^{k} \cdot \pi(k-1) \times 1$

$=(-1)^{k} \pi(k-1)$

R.H.D

$f^{\prime}(k^+)=\lim_{h\rightarrow{0^{+}}} \frac{f(k+h)-f(k)}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0^{+}} \frac{[k+h] \cdot \sin \pi(k+h)-[k] \cdot \sin \pi k}{h}$

[sin.n.𝜋=0 , n𝜖z]

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{k \cdot \sin (k \pi+\pi h)-0}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0}\frac{\sin \left(k\pi+\pi h\right)}{h}$

Value of sin(k𝜋-𝜋h)

sin(2𝜋+𝜋h)=sin𝜋h

sin(3𝜋+𝜋h)=-sin𝜋h

sin(k𝜋+𝜋h)=(-1)ksin𝜋h

R.H.D

$=k \cdot \lim _{h \rightarrow 0} \frac{\sin\left(k{h}+\pi{h}\right)}{h}$

$=k \lim _{h \rightarrow 0} \frac{(-1)^{k} \sin \pi{h}}{h}$

$=k \cdot(-1)^{k} \lim _{h \rightarrow 0} \frac{\sin \pi h}{\pi h} \times \pi$

$=k \cdot(-1)^{k} \pi$

Question 7

यदि (If) f(2)=4 , $f^{\prime}(2)=1$ तो  निकालें। (then find) $\lim _{x \rightarrow 2} \frac{x f(2)-2 f(x)}{x-2}$

Sol :

$\lim _{x \rightarrow 2} \frac{x f(2)-2 f(x)}{x-2}$

$=\lim _{x \rightarrow 2} \frac{x \cdot f(2)-2 f(2)-2 f(x)+2f(2)}{x-2}$

$=\lim_{x\rightarrow 2} \frac{f(2)[x-2]-2[f(x)-f(1)]}{x-2}$

$=\lim_{x \rightarrow 2}\left\{\left(\frac{f(2) \cdot[x-2]}{x-2}-\frac{2[f(x)-f(2)]}{x-2}\right.\right\}$

$=\lim_{x \rightarrow 2} f(2)-2 \lim_{x \rightarrow 2} \frac{f(x)-f(2)}{x-2}$

$=f(2)-2 f^{\prime}(2)$

[x-2=h
when x🠖2 ,x🠖0
$\lim_{h\rightarrow0}\frac{(2+h)-f(2)}{h}$ ]

=4-2(1)

=4-2

=2

Question 8

यदि (If) $f(x)=\left\{\begin{array}{ll}-x, & x<0 \\ x^{2}, & 0 \leq x \leq 1 \\ x^{2}-x+1, & x>1\end{array}\right.$ 

f(x) का x=0 तथा x=1 पर अवकलनीयता की जाँच करें।

[examine the differentiability of f(x) at x=0 and x=1]
Sol :
L.H.D

$f^{\prime}\left(0^{-}\right)=\lim_{h \rightarrow 0^-}\frac{f(0-h)-f(0)}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{-(0-h)-(-0)}{-h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{h}{{h}}=-1$

R.H.D

$f^{\prime}\left(0^{+}\right)=\lim_{h \rightarrow 0^{+}} \frac{f(0+h)-f(0)}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0}=\frac{(0+h)^{2}-(0)^{2}}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{h^{2}}{h}=0$

$f^{\prime}\left(0^{-}\right) \neq f^{\prime}\left(0^{+}\right)$

[]

L.H.D

$f^{\prime}\left(1^{-}\right)=\lim_{h \rightarrow 0^{-}} \frac{f(1-h)-f(1)}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{(1-h)^{2}-1^{2}}{-h}$

$=\lim_{h\rightarrow 0} \frac{1-2 h+h^{2}-1}{-h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0}\frac{-h(2-h)}{-h}$

=2-0

=2

R.H.D

$f^{\prime}\left(1^{+}\right)=\lim_{h{\rightarrow 0}}\frac{f(1+h)-f(1)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{(1+h)^{2}-(1+h)+1-\left(1^{2}-1+1\right)}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0}\frac{1+2 h+h^{2}-1-h+1-1}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{h+h^{2}}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{k(1+h)}{h}$

=1+0

=1

$f^{\prime}\left(1^{-}\right) \neq f^{\prime}\left(1^{+}\right)$

[]

Question 9

a और b का मान निकालें ताकि

(Find the value of a and b so that)
$f(x)=\left\{\begin{array}{ll}x^{2}+3 x+a, & x \leq 1 \\ b x+2, & x>1\end{array}\right.$
x=1 पर अवकलनीय है।

(is differentiable at x=1)
Sol :

A+x=1

L.H.D

$f^{\prime}\left(1^{-}\right)=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(1-h)-f(1)}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{(1-h)^{2}+3(1-h)+a-\left(1^{2}+3(1)+a\right)}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{1-2 h+h^{2}+3-3 h+a-1-3-a}{-h}$

$=\lim_{h{\rightarrow 0}} \frac{-5 h+h^{2}}{-h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{-h(5-h)}{-h}$

=5-0

=5

R.H.D

$f^{\prime}\left(1^{+}\right)=\lim_{h\rightarrow0^{+}} \frac{f(1+h)-f(1)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{b(1+h)+2-(b \cdot 1+2)}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{b+b h+2-b-2}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{b h}{h}$

=b

[]

$f^{\prime}\left(1^{-}\right)=f^{\prime}\left(1^{+}\right)$

5=b

∵[]

[]

L.H.L

$\lim _{x \rightarrow 1^{-}} f(x)=\lim _{x \rightarrow 1}\left(x^{2}+3 x+a\right)$

$=1^{2}+3(1)+a$

=1+3+a

=4+a

R.H.L

$\lim_{x \rightarrow 1^+}f(x)=\lim_{x \rightarrow 1}(b z+2)$

=b(1)+2

=b+2

[]

$\lim_{x \rightarrow 1^{-}} f(x)=\lim_{x \rightarrow 1^{+}} f(x)$

4+a=b+2

∵ b=5

∴ 4+a=5+2

4+a=7

a=3 , b=5

Question 10

माना कि f : R→R निम्न प्रकार परिभाषित है।

(Let :R→R be defined by)
$f(x)=\left\{\begin{array}{ll}2 x-2, & x<-1 \\ A x+B, & -1 \leq x \leq 1 \\ 5 x+7, & x>1\end{array}\right.$
A और B ज्ञात करें कि ताकि f सभी x के लिए संतत है। क्या  f सभी x के लिए अवकलनीय है।

[Determine A and B so that f is continuous for all x . Is f differentiable for all x ?]
Sol :
A+x=1

L.H.L

$\lim _{x \rightarrow-1^{-}} f(x)=\lim _{x \rightarrow-1}(2 x-2)$

=2(-1)-2

=-2-2

=-4

R.H.L

$\lim _{x \rightarrow-1^{+}} f(x)=\lim _{x \rightarrow-1}(A x+B)$

=A(-1)+B

=-A+B

∵ []

$\lim _{x \rightarrow-1^{-}} f(x)=\lim _{x \rightarrow-1^{+}} f(x)$

-4=-A+B

A-B=4..(i)

A+x=1

L.H.L

$\lim_{x{\rightarrow 1^-}}{f(x)}=\lim _{x \rightarrow 1}(A x+B)$

=A(1)+B

=A+B

R.H.L

$\lim _{x \rightarrow 1^{+}} f(x)=\lim _{x \rightarrow 1}(5 x+7)$

=5(1)+7

=12

[]

$\lim_{x+1^-}f(x)=\lim _{x \rightarrow 1^{+}} f(x)$

A+B=12..(ii)

From equation (i) and (ii)

$\begin{aligned}A-B=4\\A+B=12\\ \hline2 A=16 \end{aligned}$

A=8 , B=4

$f(x)=\left\{\begin{array}{ll}2 x-2, & x<-1 \\ 8 x+4, & -1 \leq x \leq 1 \\ 5 x+7, & x>1\end{array}\right.$

A+x=1

L.H.D

$f^{\prime}(-1)=\lim_{h \rightarrow 0^1} \frac{f(-1-h)-f(-1)}{-h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0} \frac{2(-1-h)-2-\{2(-1)-2\}}{-h}$

$=\lim_{h\rightarrow0} \frac{-2-2h-2+2+2}{-h}$

$=\lim_{h\rightarrow 0}-\frac{2h}{-h}=2$

R.H.D

$f^{\prime}\left(-1^{+}\right)=\lim_{h \rightarrow 0^{+}} \frac{f(-1+h)-f(-1)}{h}$

$=\lim_{h \rightarrow 0^+}\frac{8(-1+h)+4-\{8(-1)+4\}}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{-8+8h+4+8-4}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{8 h}{h}=8$

$f^{\prime}\left(-1^{-}\right) \neq f^{\prime}\left(-1^{+}\right)$

[]

$f(x)=\left\{\begin{array}{ll}2 x-2, & x<-1 \\ 8 x+4, & -1 \leq x \leq 1 \\ 5 x+7, & x>1\end{array}\right.$

A+x=1

L.H.D

$f^{\prime}(1^-)=\lim_{h \rightarrow 0^-}\frac{f(1-h)-f(1)}{-h}$

$=\lim_{h\rightarrow0} \frac{8(1-h)+4-(8 \cdot 1+4)}{-h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{8-8 h+4-8-4}{-h}$

$=\lim_{h\rightarrow 0}-\frac{8 h}{-h}=8$

R.H.D

$f^{\prime}\left(1^{+}\right)=\lim _{h \rightarrow 0^{+}} \frac{f^{\prime}(1+h)-f(1)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{5(1+h)+7-(5\times 1+7)}{h}$

$=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{5+5 h+7-5-7}{h}$

$=\lim_{h\rightarrow 0} \frac{5 h}{h}=5$

$f^{\prime}\left(1^{-}\right) \neq f^{\prime}\left(1^{+}\right)$